کارکردهای اجرایی
کارکرد اجرایی به مجموعه ای از فعالیت های ذهنی که در لوب فروتنال هماهنگ می شود، اشاره دارد.
عملکرد اجرایی توانایی هایی همچون مدیریت زمان و توجه، سوئیچ کردن تمرکز، طرح نقشه و سازماندهی، یادآوری جزئیات، محدود کردن رفتار و به کار بردن تجربیات قبلی در عملکرد فعلی را در بر می گیرد.
وقتی در کارکرد اجرایی مشکل ایجاد شود، کنترل رفتار کاهش می یابد، و این می تواند عملکرد فرد را متأثر کند.
انواع عملکرد اجرایی:
کارکرد اجرایی به 2 بخش تقسیم می شود.
- سازماندهی
- تنظیم کردن
سازمان دهی شامل جمع آوری اطلاعات و سازمان دادن آنها برای ارزیابی می باشد.
تنظیم کردن شامل ذخیره محرکهای محیطی و تغییر رفتار در پاسخ به آنهاست.
اختلال های کارکرد اجرایی:
یک فرد می تواند با کارکرد اجرایی ضعیف متولد شود. کارکرد اجرایی همچنین می تواند توسط آسیب در کرتکس پرفرونتال مغز آسیب ببیند.
مشکل در کارکرد اجرایی مرتبط با اختلالهای رشدی - روانی نظیر : افسردگی، ADHD، اختلال یادگیری و همچنین ضربه های خفیف و یا آسیب سر می تواند منجر به مشکلاتی در عملکرد اجرایی شود.
کارکرد اجرایی در کودکان :
مشکل در کارکرد اجرایی می تواند وراثتی باشد، و این مشکل در طول سنین مدرسه کودک ، زمانی که آنها با تکالیف مدرسه درگیر شوند ظاهر می شود. باتوجه به این موضوع که مغز بر رشد خود تا سنین بزرگسالی ادامه می دهد، عملکرد اجرایی یک فرد توسط تغییرات فیزیکی و همچنین توسط تجربیات در حال پیشرفت، شکل می گیرد.
توجه به موقع به مشکلات موجود در کارکرد اجرایی می تواند به فرد در جبران کردن ضعفها کمک کند.
از نشانه های اینکه کودکی ممکن است در کارکرد اجرایی دچار مشکل باشد، شامل مشکلاتی در طرح نقشه، برآورد کردن زمان کامل شدن یک پروژه، داستان گفتن (کلامی یا نوشتاری)، حفظ کردن اطلاعات، شروع فعالیت، نگهداری اطلاعات تا زمان استفاده کردن از آنها (به طور مثال: به یاد آوردن یک شماره تلفن زمانی که بخواهیم تماس بگیریم).
شناسایی مشکلات در عملکرد اجرایی:
کارکرد اجرایی شامل مجموعه ای از مهارتهای وابسته به هم می باشد . بنابراین هیچ تست مشخصی جهت شناسایی مشکل در کارکرد اجرایی وجود ندارد. روانشناسان، آسیب شناسان زبان و درمانگران برآزمون های مختلفی برای اندازه گیری این مهارتهای خاص تکیه می کنند.
مشکلات شناسایی شده توسط تست های فردی نمی¬تواند پیش گویی کنند که چگونه افراد در موقعیت های واقعی عمل می کنند.
در بسیاری از مواقع از طریق مشاهده دقیق می توان به شناسایی ضعف های کارکرد اجرایی پرداخت .
چگونه از عهده مشکلات کارکرد اجرایی برآئیم؟
روشهای مختلفی جهت غلبه بر مشکلات کارکرد اجرایی وجود دارد. در اینجا چند روش از مرکز ملی ناتوانیهای یادگیری بیان می کنیم .
روش مرحله به مرحله ، تکیه بر سازماندهی بینانی.
استفاده از وسایلی مانند: سازمان دهندگان زمان ، کامپیوتر ، ساعت هشدار دهنده
تهیه برنامه های دیداری و انجام آنها چند بار در روز
پرسیدن درباره دستورالعمل های نوشتاری و یا شفاهی
بهبود مدیریت زمان:
برای انجام کارها یک چک لیست تهیه کنید و برآورد کنید که چه مدت زمان کارها طول می کشد.
تقسیم کردن تکالیف و مشخص کردن زمان مشخصی برای انجام هر قسمت .
استفاده از تقویم های تصویری جهت پیگیری طولانی مدت تکالیف .
مدیریت فضا و دوری از گم کردن اشیا:
سازمان دهی مکانی
کاهش درهم ریختگی
برنامه ریزی زمانی کوتاه جهت سازمان دهی و تمیز کردن مکان کار
بهبود عادتهای کاری:
چک لیستی از تکالیف تهیه کنید. به طور مثال چک لیست برای یک دانش آموز شامل : بیرون آوردن کاغذ و مداد، نوشتن نام بر روی کاغذ ، نوشتن تاریخ بر روز کاغذ و خواندن راهنما.
ملاقات با معلمین و ناظرین طی برنامه ای منظم جهت بررسی کارها و مشکلات
کارکردهای اجرایی مجموعه ای از مهارت های ذهنی هستند که به شما در انجام کارها و فعالیت ها کمک می کنند. این مهارت ها شما را قادر به برنامه ریزی، توجه، تمرکز، به خاطر سپردن دستورالعمل ها و انجام موفقیت آمیز وظایف متعدد می کنند و توسط منطقه ای از مغز به نام لوب پیشانی کنترل می شوند.
درست مانند یک سیستم کنترل ترافیک هوایی در یک فرودگاه شلوغ که باید ورود و خروج بسیاری از هواپیماها را روی چند باند فرودگاه، با امنیت کامل مدیریت کند، مغز شما برای رسیدگی به کارها و اصلاح به هم ریختگی ها به مجموعه ای از مهارت ها مانند: اولویت بندی وظایف، تعیین و دستیابی به اهداف و کنترل انگیزش ها نیاز دارد.
انواع کارکردهای اجرایی
به طورکلی کارکردهای اجرایی به دو گروه تقسیم می شوند:
- سازماندهی: گردآوری، ساختاربندی و ارزیابی اطلاعات.
- تنظیم قوانین: مشخص کردن قوانین و تغییر رفتار برای پاسخ به آن.
فرض کنید وارد یک رستوران می شوید و با دیدن میز دسرهای شکلاتی وسوسه می شوید تا یک تکه کیک شکلاتی بخرید. این جاست که کارکردهای اجرایی وارد عمل می شوند. بخش سازماندهی به شما یادآوری می کند که این تکه کیک احتمالاً صدها کالری دارد و بخش قوانین به شما می گوید که خوردن این کیک در تضاد با هدف "خوردن قند کمتر برای کم کردن وزن" است.
هشت کارکرد اجرایی کلیدی و مهم
اگر شما یا کودکتان در انجام درست فعالیت ها با مشکل مواجه می شوید، ممکن است در همه یا برخی از مهارت های زیر ضعیف باشید:
1. کنترل انگیزش
کنترل انگیزش به شما یا کودکتان کمک می کند تا قبل از هر عملی فکر کنید. اگر در این مهارت ضعیف هستید، ممکن است رفتارهای نامناسب بروز داده و با احتمال بیشتری خود را درگیر رفتارهای پرمخاطره کنید.
2. کنترل احساسات
این مهارت به شما و کودکتان کمک می کند تا هنگام به وجود آمدن موانع، احساساتتان را کنترل کنید. کودکان با مهارت کنترل احساسات ضعیف، اغلب بیش فعال هستند. آنها هنگامی که مورد انتقاد قرار می گیرند یا رفتارشان به یک نتیجه اشتباه منجر می شود، مشکلات رفتاری شدیدتری نشان می دهند.
3. تفکر انعطاف پذیر
تفکر انعطاف پذیر به شما و کودکتان اجازه می دهد خود را با اتفاقات غیرمنتظره سازگار کنید. کودک با تفکر انعطاف ناپذیر، تحمل پایینی دارد، زود ناامید شده و نمی تواند دربارة یک مسأله از زوایای مختلف فکر کند. تفکر انعطاف پذیر به شما در حفظ یا تغییر توجه برای پاسخ به درخواست های مختلف در موقعیت های گوناگون کمک می کند.
4. حافظة فعال
حافظة فعال یا کاری، مسئول حفظ و دستکاری قسمت های مجزا اطلاعات در طول دوره های کوتاه زمانی است و به شما و کودکتان کمک می کند اطلاعات کلیدی و مهم را در ذهنتان ذخیره کنید. کودک با حافظه کاری ضعیف حتی با توجه یا چندین بار تکرار، در به خاطر آوردن مستقیم اطلاعات با مشکل مواجه می شود.
5. خودنظارتی
خودنظارتی مهارتی است که به شما و کودکتان اجازه می دهد چگونگی انجام کار خود را ارزیابی کنید. کودک با مهارت های خودنظارتی ضعیف با گرفتن یک نمرة پایین یا دریافت یک بازخورد منفی، به جای بررسی اشتباهات انجام شده به سرعت احساس درخودماندگی خواهد کرد.
6. برنامه ریزی و اولویت بندی
این مهارت به شما و کودکتان کمک می کند تا تصمیم خود را در مورد هدف هایتان گرفته و برای رسیدن به آنها برنامه ریزی کنید. کودک با مهارت های برنامه ریزی و اولویت بندی ضعیف مهمترین قسمت های برنامه خود را نمی داند.
7. شروع تکلیف
مهارت شروع تکلیف به شما و کودکتان در شروع و انجام یک فعالیت کمک می کند. کودکی که در مهارت های شروع یک تکلیف ضعیف است، در شروع کار متوقف می شود زیرا نمی داند که باید از کجا شروع کند.
8. سازماندهی
این مهارت به شما و کودکتان کمک می کند تأثیر اتفاقات را به طور ذهنی و فیزیکی پیگیری کنید. کودکان با مهارت های سازماندهی ضعیف به محض بروز یک محرک، جریان فکری شان را از دست داده و دچار حواس پرتی می شوند.
کارکردهای اجرایی در انجام توانایی های زیر به شما کمک می کنند:
- مدیریت زمان
- حفظ توجه
- تغییر تمرکز از یک موضوع به موضوع دیگر
- به خاطر سپردن جزئیات
- اجتناب از گفتن یا انجام یک کار اشتباه
- انجام همة کارها بر پایة تجربه نه کوشش و خطا
مشکلات مربوط به کارکردهای اجرایی
هنگامی که کارکردهای اجرایی آن گونه که باید کار نکنند، نمی توانید رفتارتان را به درستی کنترل کرده و این مسأله توانایی شما را در انجام مستقل کارها، درس خواندن و حفظ روابط تحت تاثیر قرار می دهد.
برخی از افراد با کارکرد اجرایی ضعیف به دنیا می آیند و افراد با اختلال ADHD، افسردگی یا ناتوانی های یادگیری اغلب در انجام آنها ضعف دارند.
یک آسیب در قسمت جلوی مغز، جایی که لوب پیشانی قرار دارد، می تواند به توانایی شما در ماندن روی یک تکلیف و انجام درست آن آسیب برساند. بیماری آلزایمر و سکتة مغزی نیز ممکن است در کارکردهای اجرایی مشکلاتی ایجاد کند.
کارکردهای اجرایی در کودکان
کارکردهای اجرایی ضعیف می تواند در خانواده نیز مشکلاتی به وجود آورد. ممکن است هنگامی متوجه این مشکلات شوید که کودکتان مدرسه را شروع کرده و در توانایی شروع و پایان تکالیف مدرسه ضعف دارد.
علائم هشدار دهنده ای که ممکن است یک کودک با مشکل در کارکردهای اجرایی در آنها ضعف نشان دهد، شامل موارد زیر هستند:
- برنامه ریزی برای انجام فعالیت ها
- تخمین مدت زمانی که یک فعالیت برای به اتمام رسیدن نیاز دارد.
- گفتن داستان (به طور شفاهی)
- به خاطر سپردن
- به یادآوردن
- شروع، انجام و به پایان رساندن وظایف
با وجودی که کارشناسان با تکیه بر آزمون های مختلف، مهارت های ویژه را اندازه می گیرند، اما تنها یک آزمون مشخص برای شناسایی مشکلات مربوط به کارکردهای اجرایی وجود ندارد. مشکلات شناسایی شده توسط این آزمون ها نمی توانند به دقت پیش بینی کنند که چگونه بزرگسالان یا کودکان در زندگی واقعی درست رفتار خواهند کرد. گاهی اوقات، مشاهدة آنها و تلاش برای تغییر شرایط، راه حل های بهتری برای بهبود کارکرد اجرایی ضعیف هستند.
چگونه می توان مشکلات مربوط به کارکردهای اجرایی را مدیریت کرد
در اینجا برخی راهنمایی های مرکز ملی ناتوانی های یادگیری (NCLD) را معرفی می کنیم:
- یک رویکرد گام به گام در انجام کارها داشته باشید.
- بر سازماندهی دیداری اتکا کنید.
- از ابزارهایی مانند کامپیوترها یا ساعت هایی با زنگ هشدار استفاده کنید.
- یک برنامة منظم برای تمام ساعات زندگی روزانه خود بنویسید.
- دستورالعمل های کتبی و شفاهی را هر زمان که نیاز دارید، درخواست کنید.
- برای انتقال زمان و تغییر در فعالیت ها برنامه ریزی کنید.
به منظور بهبود مدیریت زمان راه کارهای زیر را انجام دهید:
- فهرستی مبنی بر اینکه هر فعالیت به چه مقدار زمان نیاز خواهد داشت، تهیه کنید.
- تکالیف طولانی یا دشوار را به گام های خردتر تقسیم کرده و برای انجام هر گام زمان مشخص کنید.
- از تقویم برای پیگیری تکالیف، کارها و فعالیت های طولانی مدت استفاده کنید.
- تاریخ انجام هر فعالیت را بالای برگه مربوط به آن یادداشت کنید.
وظایف کارکردهای اجرایی
فرایندهایی چون تمرکز، توجه، برنامهریزی،کنترل افکار ورفتار، سازماندهی استدلال و حافظه که خاستگاه مغز است از جمله کارکردهای شناختی هستند که انسان به واسطه این فرایندها میتواند فعالیتهای هوشمندانه داشته باشد[۲] گاتری در پژوهشی که در سال ۲۰۰۹ انجام دادند وظایف زیر را به شرح ذیل مطرح کرد:
- کنترل و هماهنگی رفتار
- برنامهریزی اهداف
- نظارت بر رفتار خود
- بازداری پاسخ نابجا
- انعظاف پذیری و جهت گیری رفتار آینده
- انجام امور به طور موفقیت آمیز در زندگی روزمره[۱]
کارکردهای اجرایی این وظایف را به کمک یک سری کارکردها و نیروهای مهم از جمله حافظه فعال، انعطافپذیری، بازداری پاسخ، استدلال، برنامهریزی و توجه انجام میدهد.
حافظه فعال
داوسون و گوایر(۲۰۰۴) برنامهریزی را توانایی تدوین نقشه راه برای رسیدن به هدف یا تکمیل تکلیف تعریف کردند. همچنین برنامهریزی در بردارنده توانایی تصمیمگیری در مورد تعیین اولویتها مطرح میشود.[۳]
انعطافپذیری
داوسون و گوایر(۲۰۰۴)انعطافپذیری را توانایی بازنگری در برنامه در هنگام برخورد با موانع، اطلاعات یا خطاهای جدید بیان کردند. داوسون انعطافپذیری را سازگاری با تغییر شرایط تعریف میکند.[۳]
بازداری پاسخ
لوفتیز (۲۰۰۹) بازداری پاسخ کارکردهای اجرایی را، شاخصی برای «چگونه» و «چه وقت» انجام دادن عملکردهای رفتاری عادی توصیف کر و از دیدگاه گارنر (۲۰۰۹)بازداری به افراد برای برنامهریزی اهداف، خود گردانی، بازداری پاسخ نامناسب، انعطافپذیری و رفتار آینده مدارکمک میکند.[۴]
استدلال
برک استدلال را نوعی راهبرد مسئله گشایی در مرحله عملیات صوری که طی آن کودک با یک نظریه کلی شامل همه عوامل احتمالی آغاز میکند، توصیف کرد که میتواند بر نتیجه یک مسئله تأثیر بگذارد و فرضیه خاصی را به بار آورد که آن را به طور منظم آزمایش کند[۱]
برنامهریزی
داوسون و گوایر (۲۰۰۴) برنامهریزی را توانایی تدوین نقشه راه برای رسیدن به هدف یا تکمیل تکلیف بیان میکند همچنین برنامهریزی در بردارنده توانایی تصمیمگیری در مورد تعیین اولویت میباشد.[۳]
توجه
آنچه در حافظه فعال وارد میشود جهت ورود به حافظه بلند مدت باید مورد توجه قرار گیرد تا مواد درسی بهتر آموخته شود. میزان و چگونگی توجه از عوامل مؤثر یادگیری است. به طوری که نقص در توجه، فرصت پردازش، ذخیره و فراخوانی اطلاعات از شخص گرفته میشود
مدل 12 تایی کارکرد اجرایی مغز:
انعطاف پذیری: توانایی انطباق دادن و تغییر دادن روشها برای رسیدن به هدف.
پشتکار : توانایی مداومت بر تکالیفی که نیاز به تلاش مستمر دارند.
فراشناخت: توانایی ملاحظه و مشاهده خود
سازماندهی: توانایی بکارگیری یک روش سیستماتیک برای دستیابی به هدف
برنامهریزی: توانایی ایجاد و بسط استرتژیها برای تکمیل یک کار
تنظیم عواطف: توانایی مدیریت احساسات فردی به منظور تصمیم گیری و تکمیل تکلیف
بازداری از پاسخ (واکنش): توانایی متوقف کردن یا به تأخیر انداختن یک عمل به جای نشان دادن یک رفتار تکانشی (بدون فکر).
تفکر اجتماعی: توانایی نشان دادن واکنش مناسب به مسائل اجتماعی
توجه مستمر: توانایی حفظ تمرکز و توجه در حضور عوامل مزاحم
شروع به کار: توانایی آغاز کردن یک کار به جای طفره رفتن و به تعویق انداختن آن
مدیریت زمان: توانایی انجام کارها در یک زمان معین و مناسب
حافظه فعال: توانایی به یاد آوردن اطلاعات مرتبط و بکارگیری آنها برای تکلیف و عمل فعلی
وبلاگ آموزشی